Powstania śląskie w skrócie

Kopalnie węgla, huty i powiązane z nimi linie kolejowe nadawały regionowi znaczenie wykraczające poza lokalną politykę. Spór o granicę dotyczył także dostępu do surowców, produkcji i rynków. Podział obszaru przemysłowego musiał uwzględniać sieć wzajemnych zależności gospodarczych.

W 1919 r. napięcia narodowe nakładały się na powojenny kryzys materialny, strajki i konflikt o bezpieczeństwo w zakładach pracy. Robotnicy żądali między innymi usunięcia osób związanych z niemieckimi bojówkami.

Rozkaz Maksymiliana Iksala wydany w nocy z 16 na 17 sierpnia dotarł początkowo do części struktur w powiatach pszczyńskim i rybnickim. Pierwsze walki rozpoczęły się 17 sierpnia; działania w innych powiatach rozszerzyły się następnego dnia. Dlatego datę wybuchu zapisujemy jako noc 16/17 sierpnia 1919 r.

Alianci rozwiązali Sicherheitspolizei i powołali parytetową Policję Plebiscytową, Abstimmungspolizei (APO). Była to istotna zmiana w warunkach prowadzenia kampanii. Nie rozstrzygnęła jednak przynależności państwowej regionu: głosowanie pozostawało przed mieszkańcami.

Traktat wersalski, podpisany 28 czerwca 1919 r., przewidywał w artykule 88 plebiscyt na określonym obszarze Górnego Śląska. Nie ustanawiał prostego mechanizmu oddania całego regionu zwycięzcy. Komisja miała przedstawić wyniki gminne oraz rekomendację granicy, uwzględniając warunki geograficzne i gospodarcze.

W zestawieniu IPN z 11 stycznia 2022 r. podano 707 393 głosy za Niemcami i 479 365 za Polską. Wykres poniżej pokazuje te wyniki. Inne opracowania instytucjonalne podają nieco odmienne sumy. Zgodny pozostaje ogólny obraz: około 60% ważnych głosów za Niemcami, około 40% za Polską.

Pełne uzgodnienie sum wymaga pierwotnego zestawienia komisji. Procenty wykresu obliczono z sumy głosów na dwie opcje.

Wyniki różniły się między miejscowościami. Duże miasta przeważnie głosowały za Niemcami; polskie większości występowały w wielu gminach wiejskich na wschodzie obszaru.

Po głosowaniu alianci nie uzgodnili wspólnego projektu granicy. Dla strony polskiej szczególnie niekorzystna była propozycja pozostawienia większości okręgu przemysłowego Niemcom. W tej sytuacji Korfanty zdecydował się użyć wystąpienia zbrojnego do wywarcia presji na międzynarodowe rozstrzygnięcie.

Góra Świętej Anny, w źródłach niemieckich Annaberg, była ważnym punktem walk w maju 1921 r. Szczegółowa chronologia IPN datuje początek niemieckiej ofensywy i zajęcie góry na 21 maja. Powstańcze kontrataki nie doprowadziły do odzyskania tego punktu. Niemiecki sukces lokalny nie oznaczał jednak opanowania całego obszaru przemysłowego.

DHM podaje 23 maja. Wydarzenie datowane według szczegółowej relacji IPN, z zachowaniem informacji o rozbieżności.

Zakończenie III powstania było procesem negocjacji i wycofywania sił. 25 czerwca 1921 r. podpisano po stronie niemieckiej porozumienie o ewakuacji. Wycofywanie oddziałów obu stron trwało od 28 czerwca do 5 lipca. Dzień 5 lipca oznacza zatem zakończenie ewakuacji, a nie jedyną datę rozejmu.

Spór o podział przekazano Lidze Narodów. Na podstawie jej rekomendacji 20 października 1921 r. zapadło rozstrzygnięcie zatwierdzone przez Radę Ambasadorów. Decyzja graniczna z 1921 r. i przejęcie administracji w 1922 r. to dwa odrębne etapy.

Polska otrzymała mniejszą część obszaru plebiscytowego, ale ważną część przemysłu. Wywiad Uniwersytetu Śląskiego z Maciejem Fikiem podaje 63 z 82 kopalń węgla, 9 z 14 zakładów hutniczych oraz 22 z 37 wielkich pieców. Są to liczby zakładów i urządzeń, nie procent produkcji ani wartości gospodarki.

Język używany w domu nie przesądzał o narodowej identyfikacji ani o głosie oddanym w plebiscycie. Część mieszkańców posługiwała się polszczyzną lub śląskimi odmianami mowy, a zarazem opowiadała się za Niemcami. Więzi regionalne, religijne i rodzinne mogły nakładać się na polskie lub niemieckie poczucie przynależności.

Niemiecko-polska konwencja dotycząca Górnego Śląska została podpisana w Genewie 15 maja 1922 r. Regulowała następstwa podziału, w tym sprawy gospodarcze i ochronę mniejszości. Nowa granica tworzyła problemy obywatelstwa, języka i codziennego funkcjonowania regionu po obu stronach.