III Powstanie Śląskie

Po głosowaniu alianci nie uzgodnili wspólnego projektu granicy. Dla strony polskiej szczególnie niekorzystna była propozycja pozostawienia większości okręgu przemysłowego Niemcom. W tej sytuacji Korfanty zdecydował się użyć wystąpienia zbrojnego do wywarcia presji na międzynarodowe rozstrzygnięcie.

Obóz niemiecki powoływał się na większość w całym obszarze, a Korfanty na układ większości gminnych w proponowanej części polskiej. Jego linia była propozycją polityczną, nie granicą automatycznie ustanowioną przez głosowanie. Podobnie brytyjsko-włoska linia Percivala–de Marinisa była jednym z projektów, nie ostatecznym podziałem.

Podstawę organizacyjną sił polskich tworzyło Dowództwo Obrony Plebiscytu, rozwijane po rozwiązaniu wcześniejszych struktur konspiracyjnych. Pomoc z Polski obejmowała broń, wyposażenie i kadrę. Publiczna ostrożność rządu wobec powstania nie wykluczała zaangażowania polskich struktur wojskowych.

W nocy z 2 na 3 maja 1921 r. rozpoczęło się III powstanie. Akcja „Mosty”, kierowana przez grupę Tadeusza Puszczyńskiego używającego pseudonimu Konrad Wawelberg, miała przerwać połączenia transportowe z Niemcami. Niszczenie infrastruktury kolejowej miało utrudnić dopływ niemieckich posiłków.

Korfanty jako dyktator powstania stał na czele władz cywilnych. Dowództwo wojskowe objął Maciej Mielżyński, później zastąpiony przez Kazimierza Zenktelera. Kwatery znajdowały się w Szopienicach. Wojska powstańcze podzielono na grupy „Północ”, „Wschód” i „Południe”.

Niemieckie struktury konspiracyjne i ochotnicze rozwinęły się w Selbstschutz Oberschlesiens. W jego szeregach byli miejscowi i przybysze z głębi Niemiec, w tym członkowie Freikorpsów. Dowództwo całości objął generał Karl Hoefer. Obie walczące strony korzystały ze wsparcia spoza obszaru plebiscytowego.

W pierwszych dniach powstańcy zajęli znaczne obszary przemysłowe. Interwencje alianckie zmusiły ich do opuszczenia niektórych większych miast, między innymi Bytomia i Katowic, które obsadziły garnizony alianckie.

W dniach 6–10 maja 1921 r. siły powstańcze walczyły o Kędzierzyn i jego ważny węzeł kolejowy. Do 10 maja opanowały ten rejon. Podczas niemieckiego natarcia w czerwcu Kędzierzyn ponownie stał się obszarem walk. Kontrola transportu była jednym z istotnych wymiarów konfliktu.

Góra Świętej Anny, w źródłach niemieckich Annaberg, była ważnym punktem walk w maju 1921 r. Szczegółowa chronologia IPN datuje początek niemieckiej ofensywy i zajęcie góry na 21 maja. Powstańcze kontrataki nie doprowadziły do odzyskania tego punktu. Niemiecki sukces lokalny nie oznaczał jednak opanowania całego obszaru przemysłowego.

DHM podaje 23 maja. Wydarzenie datowane według szczegółowej relacji IPN, z zachowaniem informacji o rozbieżności.

Alianci nie stanowili jednolitego obozu. Francja była bardziej przychylna polskim postulatom; Wielka Brytania i Włochy wspierały odmienne projekty podziału. W terenie żołnierze alianccy strzegli garnizonów i próbowali powstrzymywać działania. W Rybniku doszło także do starcia powstańców z oddziałami włoskimi.

Walki wpływały także na życie mieszkańców: towarzyszyły im strajki, uchodźstwo, przemoc wobec cywilów i przerwy w pracy zakładów. Zachowane fotografie i wspomnienia pokazują poszczególne doświadczenia, choć nie dają pełnego obrazu życia wszystkich rodzin.

Synteza redakcyjna zakresu źródeł; brak całościowej liczby cywilnych ofiar.

Próby wygaszenia walk wywoływały spory wśród przywódców powstania. Na przełomie maja i czerwca doszło do kryzysu dowodzenia i wystąpienia części oficerów Grupy „Wschód” przeciw Korfantemu. Polityczny cel nacisku na aliantów nie zawsze zgadzał się z oczekiwaniami dowódców chcących dalszych działań wojskowych.

Zakończenie III powstania było procesem negocjacji i wycofywania sił. 25 czerwca 1921 r. podpisano po stronie niemieckiej porozumienie o ewakuacji. Wycofywanie oddziałów obu stron trwało od 28 czerwca do 5 lipca. Dzień 5 lipca oznacza zatem zakończenie ewakuacji, a nie jedyną datę rozejmu.

Spór o podział przekazano Lidze Narodów. Na podstawie jej rekomendacji 20 października 1921 r. zapadło rozstrzygnięcie zatwierdzone przez Radę Ambasadorów. Decyzja graniczna z 1921 r. i przejęcie administracji w 1922 r. to dwa odrębne etapy.

Niemiecko-polska konwencja dotycząca Górnego Śląska została podpisana w Genewie 15 maja 1922 r. Regulowała następstwa podziału, w tym sprawy gospodarcze i ochronę mniejszości. Nowa granica tworzyła problemy obywatelstwa, języka i codziennego funkcjonowania regionu po obu stronach.