I Powstanie Śląskie

Klęska Niemiec w I wojnie światowej otworzyła spór o przynależność państwową Górnego Śląska. Ruch polski zabiegał o przyłączenie regionu do odrodzonej Polski; obóz niemiecki chciał utrzymania go w Niemczech. Nie był to jednak spór między dwiema jednolitymi społecznościami.

W 1919 r. napięcia narodowe nakładały się na powojenny kryzys materialny, strajki i konflikt o bezpieczeństwo w zakładach pracy. Robotnicy żądali między innymi usunięcia osób związanych z niemieckimi bojówkami.

15 sierpnia 1919 r. przed kopalnią „Mysłowice” doszło do strzelaniny i śmierci ludzi przybyłych w sprawie wypłat. Wydarzenie stało się ważnym punktem mobilizacji. Nie wyjaśnia jednak samo całego powstania: napięcia, strajki i przygotowania konspiracyjne trwały już wcześniej.

Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska przygotowywała wystąpienie zbrojne. Wśród polskich działaczy nie było zgody co do jego celowości i terminu. Wojciech Korfanty oraz władze w Warszawie obawiali się reakcji mocarstw i przewagi wojskowej Niemiec. Aresztowania konspiratorów dodatkowo utrudniły koordynację.

Rozkaz Maksymiliana Iksala wydany w nocy z 16 na 17 sierpnia dotarł początkowo do części struktur w powiatach pszczyńskim i rybnickim. Pierwsze walki rozpoczęły się 17 sierpnia; działania w innych powiatach rozszerzyły się następnego dnia. Dlatego datę wybuchu zapisujemy jako noc 16/17 sierpnia 1919 r.

Dowództwo powstańcze objął Alfons Zgrzebniok. Powstańcy mieli słabsze uzbrojenie i organizację niż niemieckie siły, w tym formacje ochrony pogranicza. Lokalne sukcesy nie zrównoważyły przewagi przeciwnika. Najważniejsze obszary walk obejmowały powiaty katowicki, pszczyński i rybnicki.

Po stłumieniu walk część powstańców i ich rodzin szukała schronienia po polskiej stronie granicy. Represje dotknęły również ludność cywilną.

Wykorzystana chronologia IPN odnotowuje ostatnie starcia 26 sierpnia 1919 r. Powstanie zakończyło się niepowodzeniem wojskowym; przewidziany traktatem plebiscyt pozostał podstawą międzynarodowego rozstrzygnięcia. Kolejny etap konfliktu rozgrywał się już w nowych warunkach administracji alianckiej.