POWSTANIA.COMNajważniejsze wydarzenia od końca I wojny światowej do wprowadzenia nowej granicy. Wybierz temat, żeby zawęzić listę.
Klęska Niemiec w I wojnie światowej otworzyła spór o przynależność państwową Górnego Śląska. Ruch polski zabiegał o przyłączenie regionu do odrodzonej Polski; obóz niemiecki chciał utrzymania go w Niemczech. Nie był to jednak spór między dwiema jednolitymi społecznościami.
Traktat wersalski, podpisany 28 czerwca 1919 r., przewidywał w artykule 88 plebiscyt na określonym obszarze Górnego Śląska. Nie ustanawiał prostego mechanizmu oddania całego regionu zwycięzcy. Komisja miała przedstawić wyniki gminne oraz rekomendację granicy, uwzględniając warunki geograficzne i gospodarcze.
15 sierpnia 1919 r. przed kopalnią „Mysłowice” doszło do strzelaniny i śmierci ludzi przybyłych w sprawie wypłat. Wydarzenie stało się ważnym punktem mobilizacji. Nie wyjaśnia jednak samo całego powstania: napięcia, strajki i przygotowania konspiracyjne trwały już wcześniej.
Rozkaz Maksymiliana Iksala wydany w nocy z 16 na 17 sierpnia dotarł początkowo do części struktur w powiatach pszczyńskim i rybnickim. Pierwsze walki rozpoczęły się 17 sierpnia; działania w innych powiatach rozszerzyły się następnego dnia. Dlatego datę wybuchu zapisujemy jako noc 16/17 sierpnia 1919 r.
Wykorzystana chronologia IPN odnotowuje ostatnie starcia 26 sierpnia 1919 r. Powstanie zakończyło się niepowodzeniem wojskowym; przewidziany traktatem plebiscyt pozostał podstawą międzynarodowego rozstrzygnięcia. Kolejny etap konfliktu rozgrywał się już w nowych warunkach administracji alianckiej.
Polskim Komisariatem Plebiscytowym w bytomskim hotelu „Lomnitz” kierował Wojciech Korfanty. Niemieckim komisariatem w Katowicach kierował Kurt Urbanek. Kampania obejmowała prasę, zgromadzenia i działalność organizacyjną; rywalizacja nie ograniczała się do argumentów wyborczych.
Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa objęła władzę na obszarze plebiscytowym w lutym 1920 r. Przewodniczył jej francuski generał Henri Le Rond. Francja, Wielka Brytania i Włochy uczestniczyły w administracji alianckiej, lecz nie miały identycznych interesów ani pomysłów na podział regionu.
17 sierpnia 1920 r. w Katowicach doszło do gwałtownych rozruchów oraz starć z żołnierzami francuskimi. Lekarz i polski działacz plebiscytowy Andrzej Mielęcki, który pomagał rannym, został zabity przez niemieckich uczestników zamieszek. Ataki na polskie instytucje nasiliły kryzys bezpieczeństwa.
II powstanie zwykle datuje się na noc 19/20–25 sierpnia 1920 r. Szczegółowa relacja Mirosława Węckiego uwzględnia także działania od 18 sierpnia i starcia do 28 sierpnia. Różnica wynika z zakresu chronologii: decyzje, zasadnicza faza powstania i ostatnie działania nie muszą mieć tych samych dat.
Alianci rozwiązali Sicherheitspolizei i powołali parytetową Policję Plebiscytową, Abstimmungspolizei (APO). Była to istotna zmiana w warunkach prowadzenia kampanii. Nie rozstrzygnęła jednak przynależności państwowej regionu: głosowanie pozostawało przed mieszkańcami.
Plebiscyt odbył się 20 marca 1921 r. Wybór dotyczył pozostania w Niemczech lub przyłączenia do Polski. Przygotowane karty zawierały nazwy obu państw. Organizację głosowania nadzorowała komisja aliancka; nie był to plebiscyt przeprowadzony przez Ligę Narodów.
Obóz niemiecki powoływał się na większość w całym obszarze, a Korfanty na układ większości gminnych w proponowanej części polskiej. Jego linia była propozycją polityczną, nie granicą automatycznie ustanowioną przez głosowanie. Podobnie brytyjsko-włoska linia Percivala–de Marinisa była jednym z projektów, nie ostatecznym podziałem.
Korfanty jako dyktator powstania stał na czele władz cywilnych. Dowództwo wojskowe objął Maciej Mielżyński, później zastąpiony przez Kazimierza Zenktelera. Kwatery znajdowały się w Szopienicach. Wojska powstańcze podzielono na grupy „Północ”, „Wschód” i „Południe”.
W pierwszych dniach powstańcy zajęli znaczne obszary przemysłowe. Interwencje alianckie zmusiły ich do opuszczenia niektórych większych miast, między innymi Bytomia i Katowic, które obsadziły garnizony alianckie.
Próby wygaszenia walk wywoływały spory wśród przywódców powstania. Na przełomie maja i czerwca doszło do kryzysu dowodzenia i wystąpienia części oficerów Grupy „Wschód” przeciw Korfantemu. Polityczny cel nacisku na aliantów nie zawsze zgadzał się z oczekiwaniami dowódców chcących dalszych działań wojskowych.
W nocy z 2 na 3 maja 1921 r. rozpoczęło się III powstanie. Akcja „Mosty”, kierowana przez grupę Tadeusza Puszczyńskiego używającego pseudonimu Konrad Wawelberg, miała przerwać połączenia transportowe z Niemcami. Niszczenie infrastruktury kolejowej miało utrudnić dopływ niemieckich posiłków.
W dniach 6–10 maja 1921 r. siły powstańcze walczyły o Kędzierzyn i jego ważny węzeł kolejowy. Do 10 maja opanowały ten rejon. Podczas niemieckiego natarcia w czerwcu Kędzierzyn ponownie stał się obszarem walk. Kontrola transportu była jednym z istotnych wymiarów konfliktu.
Góra Świętej Anny, w źródłach niemieckich Annaberg, była ważnym punktem walk w maju 1921 r. Szczegółowa chronologia IPN datuje początek niemieckiej ofensywy i zajęcie góry na 21 maja. Powstańcze kontrataki nie doprowadziły do odzyskania tego punktu. Niemiecki sukces lokalny nie oznaczał jednak opanowania całego obszaru przemysłowego.
Zakończenie III powstania było procesem negocjacji i wycofywania sił. 25 czerwca 1921 r. podpisano po stronie niemieckiej porozumienie o ewakuacji. Wycofywanie oddziałów obu stron trwało od 28 czerwca do 5 lipca. Dzień 5 lipca oznacza zatem zakończenie ewakuacji, a nie jedyną datę rozejmu.
Zakończenie III powstania było procesem negocjacji i wycofywania sił. 25 czerwca 1921 r. podpisano po stronie niemieckiej porozumienie o ewakuacji. Wycofywanie oddziałów obu stron trwało od 28 czerwca do 5 lipca. Dzień 5 lipca oznacza zatem zakończenie ewakuacji, a nie jedyną datę rozejmu.
Spór o podział przekazano Lidze Narodów. Na podstawie jej rekomendacji 20 października 1921 r. zapadło rozstrzygnięcie zatwierdzone przez Radę Ambasadorów. Decyzja graniczna z 1921 r. i przejęcie administracji w 1922 r. to dwa odrębne etapy.
Niemiecko-polska konwencja dotycząca Górnego Śląska została podpisana w Genewie 15 maja 1922 r. Regulowała następstwa podziału, w tym sprawy gospodarcze i ochronę mniejszości. Nowa granica tworzyła problemy obywatelstwa, języka i codziennego funkcjonowania regionu po obu stronach.
20 czerwca 1922 r. oddziały polskie pod dowództwem generała Stanisława Szeptyckiego uroczyście wkroczyły do Katowic. Przejmowanie polskiej części regionu obejmowało kolejne etapy w czerwcu i lipcu. Akt Objęcia Górnego Śląska przez Polskę podpisano w Katowicach 16 lipca 1922 r.
20 czerwca 1922 r. oddziały polskie pod dowództwem generała Stanisława Szeptyckiego uroczyście wkroczyły do Katowic. Przejmowanie polskiej części regionu obejmowało kolejne etapy w czerwcu i lipcu. Akt Objęcia Górnego Śląska przez Polskę podpisano w Katowicach 16 lipca 1922 r.
Brak wyników. Wybierz inny filtr lub spróbuj innego hasła.