Plebiscyt na Górnym Śląsku

Traktat wersalski, podpisany 28 czerwca 1919 r., przewidywał w artykule 88 plebiscyt na określonym obszarze Górnego Śląska. Nie ustanawiał prostego mechanizmu oddania całego regionu zwycięzcy. Komisja miała przedstawić wyniki gminne oraz rekomendację granicy, uwzględniając warunki geograficzne i gospodarcze.

Aneks do artykułu 88 dopuszczał osoby, które ukończyły 20 lat, urodziły się na obszarze plebiscytowym albo spełniały warunki zamieszkania określone w traktacie, oraz nie zostały pozbawione prawa głosu. Urodzeni w regionie mogli wrócić na głosowanie, choć już tam nie mieszkali.

Polskie i niemieckie kampanie używały obu języków, argumentów religijnych, kulturowych i gospodarczych. Obietnica przyszłej autonomii była elementem politycznej rywalizacji. Przemoc i presja towarzyszące przygotowaniom nie oznaczają, że każdy głos można wyjaśnić wyłącznie zastraszeniem albo językiem wyborcy.

Polskim Komisariatem Plebiscytowym w bytomskim hotelu „Lomnitz” kierował Wojciech Korfanty. Niemieckim komisariatem w Katowicach kierował Kurt Urbanek. Kampania obejmowała prasę, zgromadzenia i działalność organizacyjną; rywalizacja nie ograniczała się do argumentów wyborczych.

Plebiscyt odbył się 20 marca 1921 r. Wybór dotyczył pozostania w Niemczech lub przyłączenia do Polski. Przygotowane karty zawierały nazwy obu państw. Organizację głosowania nadzorowała komisja aliancka; nie był to plebiscyt przeprowadzony przez Ligę Narodów.

W zestawieniu IPN z 11 stycznia 2022 r. podano 707 393 głosy za Niemcami i 479 365 za Polską. Wykres poniżej pokazuje te wyniki. Inne opracowania instytucjonalne podają nieco odmienne sumy. Zgodny pozostaje ogólny obraz: około 60% ważnych głosów za Niemcami, około 40% za Polską.

Pełne uzgodnienie sum wymaga pierwotnego zestawienia komisji. Procenty wykresu obliczono z sumy głosów na dwie opcje.

Wyniki różniły się między miejscowościami. Duże miasta przeważnie głosowały za Niemcami; polskie większości występowały w wielu gminach wiejskich na wschodzie obszaru.

Język używany w domu nie przesądzał o narodowej identyfikacji ani o głosie oddanym w plebiscycie. Część mieszkańców posługiwała się polszczyzną lub śląskimi odmianami mowy, a zarazem opowiadała się za Niemcami. Więzi regionalne, religijne i rodzinne mogły nakładać się na polskie lub niemieckie poczucie przynależności.

Obóz niemiecki powoływał się na większość w całym obszarze, a Korfanty na układ większości gminnych w proponowanej części polskiej. Jego linia była propozycją polityczną, nie granicą automatycznie ustanowioną przez głosowanie. Podobnie brytyjsko-włoska linia Percivala–de Marinisa była jednym z projektów, nie ostatecznym podziałem.

Traktat wersalski, podpisany 28 czerwca 1919 r., przewidywał w artykule 88 plebiscyt na określonym obszarze Górnego Śląska. Nie ustanawiał prostego mechanizmu oddania całego regionu zwycięzcy. Komisja miała przedstawić wyniki gminne oraz rekomendację granicy, uwzględniając warunki geograficzne i gospodarcze.

Po głosowaniu alianci nie uzgodnili wspólnego projektu granicy. Dla strony polskiej szczególnie niekorzystna była propozycja pozostawienia większości okręgu przemysłowego Niemcom. W tej sytuacji Korfanty zdecydował się użyć wystąpienia zbrojnego do wywarcia presji na międzynarodowe rozstrzygnięcie.